De essentie, betekenis en categorieën van gedragskenmerken

Gedragskenmerken zijn de waarneembare handelingen van een persoon die een beschrijving geven van het geheel van zijn handelingen, reacties en gedragingen in reactie op interne of externe prikkels. Ze zijn waarneembaar in het dagelijks leven, in communicatie, in professionele activiteiten en in extreme situaties. Op basis van gedragskenmerken kan men een oordeel vellen over de persoonlijkheidskenmerken van een persoon, zijn niveau van sociale aanpassing en zijn waarden. Daarom houdt niet alleen de psychologie (in de eerste plaats het behaviorisme) zich bezig met de studie van dit gebied, maar ook de pedagogie en de sociologie. Meer informatie over gedragskenmerken vindt u via de link Signs.

Belangrijkste aspecten van gedragskenmerken

Het eerste aspect dat belangrijk is om te bestuderen, is reactiviteit. Deze laat zien hoe een persoon reageert op verschillende prikkels. Sommige mensen blijven kalm, anderen zijn minder terughoudend en handelen impulsief. Andere aspecten van gedragskenmerken zijn:

• consistentie van gedrag;

• bewustzijn van handelingen.

Consistentie van gedrag geeft weer of een persoon in vergelijkbare situaties consequent handelt. Deze indicator kan variëren afhankelijk van de emotionele toestand van het individu, persoonlijkheidskenmerken, mate van zelfbeheersing en andere factoren.

Bewustzijn van gedrag geeft aan of iemand automatisch handelt of na analyse van de situatie. In het eerste geval laat hij zich leiden door zijn emoties en gewoontes, in het tweede geval door zijn verstand.

Een bijkomend aspect is de sociale oriëntatie van het gedrag. Dit laat zien in hoeverre iemand gericht is op het naleven van sociale normen en de interactie met de omgeving.

De belangrijkste categorieën van gedragskenmerken

In de wetenschap worden drie categorieën onderscheiden waartoe gedragskenmerken kunnen behoren.

1. Sociaal. Deze laten zien hoe iemand met de omgeving communiceert en zich aanpast in een groep. Aan de hand hiervan kan worden bepaald of een individu in staat is om samen te werken, empathie te tonen en constructief te handelen in conflictsituaties.

2. Emotioneel-gedragsmatig. Deze laten zien hoe een persoon zijn eigen emoties beleeft. Ze helpen ook om te bepalen of een persoon neigt naar agressie en angst.

3. Wilskracht. Hieronder vallen het vermogen om iets af te maken, zelfdiscipline, verantwoordelijkheid en doorzettingsvermogen.

Gedragsstrategieën worden in een aparte categorie ondergebracht. Met behulp hiervan wordt beschreven welk gedrag typisch is voor een persoon: problemen vermijden, compromissen zoeken, actief moeilijkheden overwinnen, samenwerken of rivaliseren.

Wat beïnvloedt gedragskenmerken?

Aanvankelijk werd aangenomen dat gedragskenmerken grotendeels worden gevormd onder invloed van aangeboren eigenschappen van het zenuwstelsel. In dit geval werd een sleutelrol toegekend aan het temperament. Het temperament bepaalt namelijk het activiteits- en emotionaliteitsniveau van een bepaald persoon.

Gedragswetenschappers onder leiding van John Watson en B.F. Skinner hebben echter vastgesteld dat gedrag wordt gevormd volgens het model “stimulus-reactie”. Zij waren van mening dat mensen onder invloed van hun sociale omgeving leren om handelingen te verrichten die als goed worden beschouwd.

Het is belangrijk dat modellen van aangemoedigd gedrag vanaf de kindertijd worden aangeleerd. Ze worden gevormd onder invloed van het gezin, de school en de culturele gemeenschap.

Daarnaast worden gedragskenmerken beïnvloed door het opleidingsniveau en levenservaring. Opgedane kennis verandert de manier waarop mensen op verschillende situaties reageren en zorgt ervoor dat ze bepaalde beslissingen nemen. Ook verandert het gedrag van een persoon onder invloed van tijdelijke factoren: vermoeidheid, stress, gezondheidstoestand, enzovoort.

Hoe worden gedragskenmerken beoordeeld?

Gedragskenmerken kunnen met behulp van verschillende methoden worden beoordeeld. Daaronder vallen:

• observatie;

• testen;

• assessmentcentra (simulatie van werksituaties);

• interviews;

• enquêtes.

Door de resultaten te analyseren, komen specialisten te weten hoe iemand zich in specifieke situaties gedraagt en beslissingen neemt. De antwoorden van de proefpersonen worden beoordeeld aan de hand van schalen en gedragsindicatoren. Soms analyseert iemand zijn eigen protocollen. In dat geval gaat het om zelfbeoordeling.

Gedragskenmerken worden vaak bestudeerd aan de hand van het “360/180 graden”-systeem. Deze methode houdt in dat de persoon wordt beoordeeld door zijn omgeving (collega’s, ondergeschikten, leidinggevenden). Hiervoor observeren zij hoe de proefpersoon zich in verschillende situaties gedraagt.

Als we het over testen hebben, worden de volgende opties als de meest gangbare beschouwd voor het beoordelen van gedragskenmerken:

• de Eysenck-test (EPI);

• de Kettell-vragenlijst;

• de Luscher-kleurentest.

Bij de beoordeling concentreren specialisten zich op gedragsindicatoren. Dit zijn concrete voorbeelden die laten zien hoe iemand op bepaalde situaties reageert (bijvoorbeeld in conflict gaat, kalm blijft, onverschillig blijft, enzovoort).